مقدمه: بیماران، گروهی آسیب‌پذیر در بخش‌های مختلف نظام سلامت هستند که نیازمند دفاع و مدافع هستند. دفاع از سلامت و پزشک مدافع اصطلاحاتی از نظر ماهیت، حقوقی هستند که در دو دهه اخیر وارد علوم مختلف، از جمله آموزش پزشکی شده­اند که ضمن دفاع از بیماران، اختیارات زیادی نیز به پزشکان مدافع می­دهند. تحقیق حاضر با هدف مرور دامنه مطالعاتی و مفهوم­ شناسی دفاع از سلامت و پزشک مدافع انجام شده است.
مواد و روش کار: یک مرور از نوع دامنه­ ای برای استخراج مطالعات مرتبط و یک مرور از نوع مفهومی برای نوع­ شناسی موضوع، انجام شد. ابزار جمع­ آوری، فیش ­برداری از اسناد مکتوب بود که با جستجوی عبارات «دفاع از سلامت، دفاع پزشک، نقش مدافع و پزشک مدافع» در جستجوگرها و پایگاه­ های علمی و جستجوی انباشتی با تکیه بر منابع اسنادِ یافت­ شده انجام شد. انتخاب اسناد، به­ روش هدفمند (با معیارهای ۱. تطابق عنوان، ۲. تطابق کلیدواژه، ۳. معتبرتر، نمایاتر، پراستنادتر برای ممانعت از ورود ادبیات خاکستری، ۴. مرتبط ­تر، معنادارتر) بود که در نهایت طبق معیارهای پریزما  و تا رسیدن به اشباع مفهومی ۲۹ سند تمام­ متن گزینش و مرور شد.
یافته ­ها: براساس نتایج، ضمن ثبت دامنه تحقیقاتی موضوع، ۲ سطح از دفاع شامل دفاع فردی و دفاع جمعی؛ و ۵ بُعد دفاع و نقش مرتبط با آن شناسایی شد. ابعاد عبارت بودند از: دفاع از حقوق و خودمختاری بیمار (مدافع حقوق و خودتعینی بیمار)، نمایندگی از جانب بیمار (نمایندۀ بیمار)، توانمندسازی و تسهیل گری برای بیمار (توانمندساز و تسهیل­ گر)، کنش گری اجتماعی (کنش گر و مشاور اجتماعی) و کنش گری سیاستی بهداشتی-اجتماعی (اصلاح­ گر و سیاست­گذار).
نتیجه­ گیری: دفاع از سلامت، ویژگی است که مجموعه ­ای از اقدامات مدافع سلامت در خردترین (حفاظت از حقوق و خودتعینی بیمار) و کلان­ترین (کنشگری و سیاست­گذاری) را در بر می­ گیرد. این مطالعه، ضمن گزارش دامنه مطالعاتی؛ یک نوع­ شناسی پنج­ سطحی از این حوزه جدید را ارائه داد که می­تواند به­ عنوان الگوی پیشنهادی در آموزش پزشکی استفاده و آزمون شود.