مقدمه: با وجود کاهش باروری و تغییر الگوهای خانواده در ایران، بی‌فرزندی داوطلبانه همچنان پدیده‌ای کمتر شناخته‌شده است. بیشتر مطالعات پیشین بر عوامل مؤثر بر قصد باروری یا کاهش فرزندآوری تمرکز داشته‌اند و فرآیند شکل‌گیری، تثبیت و تبدیل تصمیم بی‌فرزندی به یک سبک زندگی پایدار کمتر بررسی شده است. لذا این مطالعه با هدف تبیین فرآیند نهادینه‌شدن بی‌فرزندی داوطلبانه در میان زنان و مردان تهرانی انجام شد.
مواد و روش کار: این پژوهش یک مطالعه کیفی با رویکرد نظریه زمینه­ای بود. مشارکت کنندگان، شهروندان متاهل ساکن تهران، فاقد مشکل ناباروری و دارای سابقه بیش از ده سال تصمیم به بی‌فرزندی داوطلبانه بودند. نمونه‌گیری در مرحله نخست به‌صورت هدفمند و با استفاده از روش گلوله‌برفی برای شناسایی مشارکت‌کنندگان واجد شرایط آغاز شد و در ادامه، با ظهور مفاهیم و طبقات اولیه، نمونه‌گیری نظری برای توسعه و تبیین طبقات ادامه یافت. داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق گردآوری و براساس رویکرد استراوس و کوربین ۲۰۱۵ تحلیل شدند.
یافته ­ها: از تحلیل ۱۵ مصاحبه عمیق، در مجموع ۴۴۳ کد اولیه از مصاحبه‌ها استخراج شد. سپس با استفاده از روش مقایسه مداوم داده‌ها، کدهای مشابه و مرتبط در قالب ۱۱۸ مفهوم اولیه سازمان‌دهی شدند. در مرحله بعد، مفاهیم بر اساس ویژگی‌های مشترک، ارتباطات مفهومی و تشابهات معنایی، در قالب ۸۸ زیرطبقه، ۳۳ طبقه و ۶ طبقه اصلی دسته‌بندی شدند. طبقات اصلی به‌دست‌آمده عبارت بودند از: بازتعریف بنیادین ارزش‌ها و نقش‌ها، ساختارهای اجتماعی و اقتصادی بازدارنده، عوامل تعدیل‌کننده در فرایند تثبیت تصمیم، آرمان گرایی، بازتعریف رابطه و مسئولیت در زندگی بدون فرزند، نهادینه شدن سبک زندگی بدون ‌فرزند. مفهوم محوری «آرمان گرایی» به عنوان فرایند مرکزی شناسایی شد و سایر طبقات به‌گونه‌ای مستقیم یا غیرمستقیم با آن ارتباط داشتند.
نتیجه گیری: بی‌فرزندی داوطلبانه در میان زنان و مردان تهرانی، فرآیندی تدریجی و ناشی از بازاندیشی مسئولیت والد بودن، بازتعریف رابطه بین زوجین و ساخت معنای جایگزین برای زندگی است که در نهایت به بخشی از هویت و سبک زندگی فرد تبدیل می‌شود. این یافته‌ها بر ضرورت توجه به پیچیدگی‌های فردی، رابطه‌ای و اجتماعی این انتخاب و پرهیز از نگاه تقلیل‌گرایانه به افراد بی‌فرزند اختیاری تأکید دارد.